Inleiding

De muziek van de jaren 2010 behoort tot een wereld die definitief verbonden, geglobaliseerd en gefragmenteerd is in eindeloze niches. Voor het eerst in de geschiedenis van de populaire muziek kon een artiest die gevormd was in Seoul, Lagos of São Paulo binnen enkele dagen tegelijkertijd de hitlijsten van Parijs, Tokio, New York en Buenos Aires veroveren, zonder ooit in een van die steden te zijn geweest. Deze onmiddellijke universalisering, mogelijk gemaakt door streaming en sociale netwerken, vertegenwoordigt de meest ingrijpende transformatie in de muziekdistributie sinds de uitvinding van de grammofoonplaat.

Op artistiek vlak bruist het decennium van meesterwerken en buitengewone persoonlijkheden. Adele breekt alle verkooprecords met een ontwapenende oprechtheid. Kendrick Lamar tilt hiphop naar een nog nooit vertoond literair niveau, bekroond met de Pulitzerprijs in 2018 — een absoluut primeur voor een artiest uit de populaire muziek. Beyoncé herdefiniëert het album als totale politieke en artistieke daad met Lemonade (2016). Stromae legt het Frans vast als taal van de wereldpop. En Billie Eilish, op haar 17e ontdekt, kondigt aan het eind van het decennium de komst aan van een nieuwe generatie, opgegroeid met internet en sociale netwerken, die het traditionele muzikale establishment niets meer hoeft te bewijzen.

Historische en culturele context

De jaren 2010 ontvouwen zich tegen een achtergrond van een reeks grote politieke en sociale schokken wereldwijd. De Arabische Lente (2010–2012), de bewegingen Occupy Wall Street en Black Lives Matter (de laatste geboren in 2013 na de dood van Trayvon Martin), de Brexit-stemming (2016) en de verkiezing van Donald Trump (2016) hertekenden het westerse politieke landschap en voedden een steeds meer geëngageerde, oppositionele en identiteitsbewuste muziek. Vragen over ras, gender, seksuele geaardheid en culturele identiteit doorkruisten het muzikale decennium met een intensiteit die sinds de jaren zestig niet meer was gevoeld.

De #MeToo-beweging, die in oktober 2017 opkwam na de onthullingen over producent Harvey Weinstein, schokte de muziek- en cultuursector diepgaand en gaf een nieuwe resonantie aan de nummers over vrouwelijke emancipatie die artiesten als Beyoncé, Rihanna en Taylor Swift al sinds het begin van het decennium aan het bouwen waren. Muziek werd een ruimte van verzet, eisen en viering van gemarginaliseerde identiteiten met een kracht zonder precedent in de recente geschiedenis.

« Music, at its best, is the sound of its time. » — Deze waarheid, door critici onophoudelijk herhaald, vindt in de jaren 2010 een bijzonder treffende illustratie: zelden was een muzikaal decennium zo nauw verbonden met de politieke en sociale schokken van zijn tijd.

De democratisering van muziekproductietools — software zoals GarageBand, Logic Pro en FL Studio, toegankelijk op een eenvoudige laptop — stelde een hele generatie autodidactische producers in staat hun muziek te maken en te verspreiden zonder label of professionele studio. Billie Eilish nam haar eerste wereldalbum, When We All Fall Asleep, Where Do We Go? (2019), op in de slaapkamer van haar broer in Los Angeles. Dit emblematische feit illustreert beter dan enig ander de radicale democratisering van professionele muziekproductie.

Het streamingtijdperk: Spotify, YouTube, algoritmen

Het decennium is bovenal dat van de definitieve overwinning van streaming op alle andere vormen van muziekconsumptie. Spotify, in 2006 opgericht in Zweden maar pas in 2011 gelanceerd in de Verenigde Staten, vestigde zich geleidelijk als het mondiale referentieplatform. In 2019 telde het meer dan 230 miljoen actieve gebruikers in 79 landen, waarvan 108 miljoen betalende abonnees. Muziek was nu volledig, onmiddellijk en overal beschikbaar — voor de prijs van een maandabonnement goedkoper dan één cd.

Deze ingrijpende transformatie schudde de kaarten van de muziekindustrie door elkaar. De inkomsten van onafhankelijke artiesten stegen dankzij het gemak van digitale distributie via aggregatoren zoals DistroKid en TuneCore. Het economische model van streaming lokte echter intense debatten uit over de eerlijke vergoeding van makers: één stream op Spotify levert de artiest gemiddeld minder dan één cent op, wat tientallen miljoenen streams vereist om een significant inkomen te genereren. Grote artiesten pasten zich aan door concerten, wereldtournees en merchandise centraal te stellen in hun inkomstenbronnen.

YouTube bleef met meer dan twee miljard gebruikers de belangrijkste ruimte voor muziekontdekking wereldwijd. Het aanbevelingsalgoritme van het platform speelde een steeds grotere rol bij het opbouwen van successen: het kon een onbekende artiest binnen enkele weken naar wereldfaam katapulteren. De videoclip van Psy, Gangnam Style (2012), de eerste met meer dan een miljard views op YouTube, belichaamt dit planetaire virale potentieel bij uitstek. Aan het einde van het decennium begon TikTok — internationaal gelanceerd in 2018 — YouTube serieus te beconcurreren als vector voor muziekontdekking, en kondigde een nieuwe revolutie in de consumptiegewoonten aan.

De wereldpop, tussen grandeur en intimiteit

De jaren 2010 werden gekenmerkt door een vruchtbare creatieve spanning in de pop: aan de ene kant de productie van grote anthemische spektakels voor stadions — collectieve hymnes gedragen door onvergetelijke melodieën en weelderige producties —, aan de andere een groeiende aspiratie naar authenticiteit, intimiteit en emotionele kwetsbaarheid.

Adele belichaamt dit paradox beter dan wie ook: haar stem van zeldzame kracht, haar autobiografische teksten van ontwapenende oprechtheid en haar sobere producties stelden haar in staat tientallen miljoenen albums te verkopen in een tijdperk gedomineerd door streaming. 21 (2011) en 25 (2015) behoren tot de bestverkochte albums van de eenentwintigste eeuw. Ed Sheeran, gewapend met slechts een akoestische gitaar en een loopboard van effecten, veroverde stadions over de hele wereld met een verwoestend effectieve folk-popformule. Zijn album ÷ (Divide, 2017) brak in zijn eerste publicatieweek meerdere mondiale streamingrecords.

Taylor Swift voltooide in de jaren 2010 een van de meest spectaculaire artistieke evoluties van het decennium: van de country-pop van Fearless (2008) naar de ijzige synthpop van 1989 (2014), via de nachtelijke indiefolk van folklore (2020) — ze toonde een vermogen tot permanente heruitvinding terwijl ze tegelijkertijd een unieke emotionele band met miljoenen fans behield. Katy Perry, Lady Gaga en Ariana Grande — in 2013 aan het grote publiek onthuld — vormden een generatie popsterren die hun imago beheerden met totale strategische meesterschap in het tijdperk van de sociale netwerken.

Hiphop en trap: absolute dominantie

De jaren 2010 bevestigden hiphop als het muzikaal en commercieel meest dominante genre op de planeet. In 2017 overtroffen hiphop en R&B voor het eerst in de geschiedenis van de Amerikaanse hitlijsten rock qua totale consumptie — een symbolische en feitelijke revolutie die het einde markeerde van een zestig jaar durende rock-hegemonie.

Kendrick Lamar vestigde zich als het artistieke geweten van zijn generatie. Zijn albums Good Kid, m.A.A.d City (2012), To Pimp a Butterfly (2015) — een meesterwerk van politiek betrokken jazzrap over de Afro-Amerikaanse ervaring — en DAMN. (2017) leverden hem in 2018 de Pulitzerprijs voor Muziek op, de eerste dergelijke onderscheiding voor een artiest buiten de klassieke muziek of jazz. Drake, de dominante commerciële figuur van het decennium, vond een introspectieve en melancholische rap-R&B — door zijn critici emo-rap gedoopt — die een hele generatie rappers zou beïnvloeden.

Trap, in de jaren 2000 geboren in Atlanta met T.I. en Young Jeezy, explodeerde in de jaren 2010 onder de impuls van Future, Migos, Young Thug en 21 Savage. De sonische kenmerken — snelle syncopische hi-hats, donderende 808-bassen, langzame tempi — drongen geleidelijk niet alleen de hiphop binnen, maar ook pop, R&B, elektronica en zelfs Latijns-Amerikaanse muziek. Post Malone en XXXTentacion, controversiële figuren van het einde van het decennium, illustreerden de totale doorlaatbaarheid tussen trap, emo en mainstream pop.

In Frankrijk beleefde de Franse rap een ongekend gouden tijdperk. Booba, Nekfeu, Orelsan, PNL, Damso en Ninho verlegden de grenzen van het genre — in lyrische verfijning, sonische innovatie of verkoopcijfers. Orelsan won met het album La Fête est finie (2017) drie Victoires de la Musique en vestigde zich als de meest lucide kroniekschrijver van zijn generatie.

🎤 Beyoncé en het album als politieke daad

De verrassingsrelease van Lemonade (2016), vergezeld van een uur durende visuele film op HBO, markeerde een van de grote culturele evenementen van het decennium. Dit monumentale album onderzocht echtelijke ontrouw, de erfenis van slavernij, zwarte vrouwelijke solidariteit en vrouwelijke weerstand met een artistieke en emotionele intensiteit die in Beyoncé’s carrière ongekend was. Het werd wereldwijd geprezen als een van de belangrijkste albums van de eenentwintigste eeuw.

R&B, soul en de nieuwe vocale generatie

De R&B van de jaren 2010 onderging een diepgaande transformatie en splitste zich op tussen een mainstream-stroom die sterk beïnvloed werd door trap en elektronica, en een alternatieve beweging — vaak aangeduid als alternatieve R&B of PBR&B — die terugkeerde naar harmonisch experimenteren en een donkerdere, complexere esthetiek.

Frank Ocean revolutioneerde het genre met de mixtapes nostalgia, ULTRA (2011) en het album Channel Orange (2012), door een emotionele openheid, eerlijkheid over zijn seksuele identiteit en harmonische verfijning in te brengen die hem vergelijkingen met de grote soul-songwriters opleverden. The Weeknd, het alter ego van Abel Tesfaye, destilleerde een nachtelijke, tegelijk hedonistische en melancholische R&B die hem vanaf 2015 naar de top van de wereldhitlijsten katapulteerde. SZA, H.E.R. en Khalid belichaamden aan het einde van het decennium een nieuwe golf van vrouwelijke en mannelijke talenten van opmerkelijke frisheid en artistieke diepte.

EDM, elektronische muziek en festivalcultuur

Het begin van de jaren 2010 werd gekenmerkt door een ongekende explosie van massa-EDM (Electronic Dance Music). DJ-producers als David Guetta, Calvin Harris, Avicii, Tiësto en Skrillex verwierven de bekendheid van rocksterren, vulden de grootste zalen en de drukst bezochte festivals ter wereld. Het model van de dj als rockster — geboren in de jaren negentig met pioniers als Carl Cox en Paul Oakenfold — bereikte zijn commercieel en mediaal hoogtepunt.

Avicii, een Zweedse producer van groot talent, belichaamde de perfecte fusie van massa-EDM en onvergetelijke popmelodieën. Zijn track Wake Me Up (2013), die elektronica en folk vermengde, was een van de meest gestreamde singles van het decennium. Zijn tragische dood in 2018, op 28-jarige leeftijd, onthulde de enorme druk die artiesten in de mondiale elektronische scene ondervonden. Avicii’s overlijden bracht een collectieve bewustwording op gang over geestelijke gezondheid in de muziekindustrie.

In Frankrijk tekenden Daft Punk met Random Access Memories (2013) een van de meest geprezen albums van het decennium: volledig opgenomen met livemuzikanten, bracht het hulde aan disco en de analoge klanken van de jaren zeventig en tachtig in een prachtig creatief paradox. De single Get Lucky met Pharrell Williams en Nile Rodgers werd een van de meest gedraaide tracks van 2013 over de hele wereld.

De mondiale doorbraak van K-Pop

Een van de meest buitengewone fenomenen van de jaren 2010 was ongetwijfeld de wereldwijde verovering door K-Pop — Koreaanse populaire muziek. Dit genre, in de jaren negentig in Zuid-Korea geboren onder impuls van talentagentschappen als SM Entertainment, JYP en YG Entertainment, overschreed in de jaren 2010 de grenzen van zijn land van herkomst en werd een echt planetair cultureel fenomeen.

Het symbolische startpunt was de videoclip van Psy, Gangnam Style, in juli 2012 gepubliceerd: binnen enkele weken brak het alle kijkrecords op YouTube en werd het de eerste video met meer dan een miljard views, daarna twee miljard. Zijn choreografie met het denkbeeldige paard werd wereldwijd nagebootst, van schoolpleinen tot officiële ceremonies. Maar de echte K-Pop-tsunami werd belichaamd door BTS (Bangtan Sonyeondan), een in 2013 opgerichte groep van zeven jonge mannen die zich geleidelijk ontwikkelde tot de populairste groep ter wereld: ze waren de eerste Koreaanse artiesten die de nummer één van de Amerikaanse Billboard Hot 100 bereikten met Dynamite (2020, waarvan de wortels in het laatste jaar van het vorige decennium liggen).

K-Pop biedt een muziekproductiemodel dat radicaal verschilt van westerse standaarden: jaren intensieve training van idols, een tot op de millimeter verzorgde visuele esthetiek, complexe choreografieën en community-management van fandoms (ARMY voor BTS, Blinks voor Blackpink) via sociale netwerken. Blackpink, in 2016 opgericht, bevestigde met zijn leden Jennie, Rosé, Lisa en Jisoo dat vrouwelijke K-Pop even succesvol is op het wereldtoneel.

De opkomst van de mondiale Afrobeats

De jaren 2010 bevestigden Afrobeats — te onderscheiden van de politieke Afrobeat van Fela Kuti uit de jaren zeventig — als een van de belangrijkste en meest invloedrijke muzikale bewegingen van het decennium. Dit in Nigeria, Ghana en de Afrikaanse diaspora van Londen en Parijs geboren hybride genre vermengt traditionele Afrikaanse ritmen, Jamaicaanse dancehall, Amerikaanse hiphop en elektronische pop in een feestelijk en onweerstaanbaar dansbaar cocktail.

Wizkid, Davido, Burna Boy en Tiwa Savage belichaamden deze gouden generatie van Nigeriaanse Afrobeats. Wizkid werkte samen met Drake aan de mondiale hit One Dance (2016) — de meest gestreamde single van het jaar —, wat de definitieve integratie van Afrobeats in de Engelstalige mainstream signaleerde. Burna Boy, die zichzelf de African Giant noemde, bracht de afro-fusion naar zijn hoogtepunt met het album African Giant (2019) en een elektriserende scenische aanwezigheid. In Frankrijk belichaamden artiesten als Aya Nakamura — wier track Djadja (2018) het meest gestreamde Franstalige nummer aller tijden werd — de ontmoeting tussen hedendaagse Franse pop en Afrobeats-invloeden.

Indiefolk, alternatieve rock en onafhankelijke scenes

Als tegenwicht voor de massafenomenen zagen de jaren 2010 een opmerkelijk rijke indiefolk-scene bloeien. Bon Iver, Fleet Foxes, Sufjan Stevens, The National en Arcade Fire — wiens album The Suburbs (2010) de Grammy voor Album van het Jaar won, een zeldzame onderscheiding voor een onafhankelijke groep — tekenden een introspectieve, akoestische en poëtische esthetiek die een even breed als veeleisend publiek bereikte.

In Groot-Brittannië bereikten Arctic Monkeys een nieuw niveau met AM (2013), het bestverkochte Britse rockalbum van het decennium in het Verenigd Koninkrijk. Florence + the Machine, The xx en Alt-J vormden een nieuwe Britse golf die artistieke ambitie met melodische toegankelijkheid verbond. Buiten de Engelstalige kringen bewees Stromae dat het Frans de taal van ambitieuze en unieke wereldpop kon zijn met Racine carrée (2013), een album dat meer dan drie miljoen exemplaren verkocht en hem stadionoptredens over de hele wereld opleverde.

Artiesten en iconische figuren

Het decennium bevestigde artiesten wier culturele uitstraling ver voorbij het muzikale domein reikt:

• Adele — de bestverkochte platenartiest van het decennium, stem van een hele generatie.
• Kendrick Lamar — Pulitzerprijs-laureaat, geweten van de hedendaagse hiphop, dichter van de Afro-Amerikaanse ervaring.
• Beyoncé — absolute koningin van de wereldpop, totale politieke en feministische artiest.
• Drake — de meest gestreamde artiest van het decennium, uitvinder van de melancholische massarap.
• Ed Sheeran — de man met de gitaar die stadions over de hele wereld veroverde.
• Stromae — het Belgische genie dat de Franstalige pop op het wereldtoneel vestigde.
• BTS — de muzikale ambassadeurs van Zuid-Korea, een planetair cultureel fenomeen.
• Billie Eilish — de ontdekking van het einde van het decennium, stem van een angstige en creatieve jeugd.
• Frank Ocean — stille architect van alternatieve R&B, zeldzame en visionaire songwriter.
• Avicii — genie van pop-EDM, te vroeg vertrokken, een stralend oeuvre achterlatend.
• Burna Boy — speerpunt van de mondiale Afrobeats, de African Giant van zijn generatie.
• Orelsan — kroniekschrijver van de Franse ontgoocheling, Victoires de la Musique, stem van een hele generatie.

Wereldmuziek in de jaren 2010

De jaren 2010 markeerden de definitieve bekroning van de planetaire muzikale diversiteit. Streaming en sociale netwerken heffen de laatste geografische barrières voor muziekdistributie op: een nummer in het Koreaans, Yoruba, Braziliaans Portugees of dialectisch Arabisch kan nu oren over de hele wereld bereiken zonder vertaling of culturele bemiddeling.

In Latijns-Amerika voltooide de reggaeton zijn planetaire verovering met Luis Fonsi en Daddy Yankee, wiens track Despacito (2017), in de remixversie met Justin Bieber, het meest gestreamde nummer in de geschiedenis werd en het eerste Spaanstalige nummer op nummer één van de Billboard Hot 100 sinds 1996. J Balvin, Bad Bunny en Maluma bevestigden dat Latijns-Amerikaanse muziek nu een mondiale culturele kracht van de eerste orde is.

In Afrika beleefde de Zuid-Afrikaanse muziek naast de Nigeriaanse Afrobeats een renaissance met gqom en amapiano, genres geboren in de townships van Durban en Johannesburg, die een wereldpubliek begonnen te trekken. In Azië baande K-Pop de weg voor Japanse, Chinese, Filippijnse en Indonesische populaire muziekscenes die op hun beurt internationale erkenning zochten.

Erfenis en blijvende invloed

De erfenis van de jaren 2010 is tegelijk artistiek, technologisch en sociaal. Op artistiek vlak bewees het decennium dat populaire muziek in staat is tot intellectuele en politieke ambitie die vergelijkbaar is met de door academische instellingen meest erkende kunstvormen. De Pulitzerprijs van Kendrick Lamar is de meest spectaculaire manifestatie hiervan, maar andere tekenen zijn er in overvloed: de opname van Bob Dylan in de Nobelprijs voor Literatuur in 2016, de museale erkenning van Beyoncé’s videoclips en de programmering van popartiesten in grote klassieke concertzalen.

Op technologisch vlak vormen de in de jaren 2010 opgebouwde streaminginfrastructuren nu het permanente kader van de mondiale muziekdistributie. TikTok, verschenen in de tweede helft van het decennium, hertekende al diepgaand de manieren van muziekontdekking en viralisering, en kondigde nieuwe transformaties voor de jaren 2020 aan. Door kunstmatige intelligentie gegenereerde muziek, nog in embryonale staat in de jaren 2010, begon aan de horizon te verschijnen, en wierp fundamentele vragen op over creativiteit, authenticiteit en de definitie zelf van muzikale kunst.

Ten slotte zullen de jaren 2010 de geschiedenis ingaan als het decennium waarin culturele en identitaire diversiteit definitief zijn revanche nam op de Angelsaksische en westerse standaarden die de mondiale populaire muziek sinds de jaren vijftig domineerden. K-Pop, Afrobeats, reggaeton, de Franstalige pop van Stromae en Aya Nakamura — al deze stromingen bewezen eens en voor altijd dat grote muziek noch taal noch grenzen kent.